Tsamaiso ea Likhetho sesosa sa ho se tsotelle ha bakhethi: Sechaba

Ka Thembelihle Mhlanga

Sechaba se ileng sa vouta likhethong tse qalang tsa 1980 Zimbabwe se bolela hore phetoho ea tsamaiso ea likhetho e kentse letsoho ho fokotseng palo ea bakhethoa Zimbabwe.

Ka 1980 Dikgetho di ile tsa etswa ho latela Tumellano ya Lancaster House mabapi le metheo ya molaotheo e ne e batla e le bonolo. Ntlo e ncha ea Seboka e ne e tla ba le litho tse 100, bao ba 80 ba bona ba neng ba tla khethoa lethathamong le le leng ke moahi e mong le e mong e moholo.

 Sepheo e ne e le ho ea likhethong mabatooeng a litho tse le ‘ngoe empa leha ho le joalo ka lebaka la ho haella ha lenane la bakhethoa le nako, likhetho tsa pele li ne li lokela ho etsoa ke liprofinse ho sebelisa manane a koetsoeng a hlahisitsoeng ke mekha ea lipolotiki. Bakhethi ba ne ba tšoailoe menoana ka enke e sa bonahaleng e hlahang ka tlas’a khanya ea Ultraviolet ho lemoha boiteko ba ho vouta habeli.

E le hore o tšoanelehe bakeng sa litulo profinseng, mokha o ne o lokela ho finyella liphesente tse itseng tsa likhetho, ebe litulo har’a mekha e tšoanelehang li aroloa ka ho lekana.

Mongwe wa dingwaga tse di masome a supa le botlhano, Mlimisi Kokobele wa kgaolo ya Mlambapele kwa kgaolong ya Gwanda yo o neng a tlhopha ka 1980, a re thulaganyo e ne e le bonolo e bile e le molemo.

“Likhetho tsa 1980 li ne li le bonolo ho li etsa haholo-holo re le mokhethi, ha rea ​​ka ra ngolisa kaha ka nako eo ke batho ba ‘maloa feela ba neng ba e-na le litokomane tsa boitsebiso,’ me motho e mong le e mong e moholo (ea seng a qetile lilemo tse mashome a mabeli a motso o mong a sebelisa botšepehi ba hae) o ne a e-na le tokelo ea ho khetha. “, ha rialo Kokobele.

Komisi ea mehleng ea Tsamaiso ea Likhetho eo e neng e le karolo ea Liofisiri tsa Likhetho tsa 1980, Kembo Mkalipe, o itse palo ea bakhethi e ne e le ngata ka 1980 le 1985 kaha ho ne ho se na tlhoko e ngata.

“Likhethong tsa 1980 mokhethoa a ne a le holimo ka lebaka la hore ho ne ho sa hlokahale hore u ngolise kapa u hlahise tokomane efe kapa efe e bontšang hore u mokhethoa, seo mokhethi a neng a lokela ho se etsa ke hore feela a ee setšeng a il’o khetha” ho rialo Mkalipe.

O boetse a re palo ea likhetho tse phahameng li tsoa ho Proportional Representation (PR) moo bakhethi ba khethetseng mokha feela eseng bakhethoa le liperesente tsa likhetho tse fumanoeng ke mokha oa lipolotiki o fetoletsoeng ho litulo tsa paramente.

Leha ho le joalo, tsamaiso ea likhetho e ile ea fetoha ho tloha ka 1990 ho tloha ho PR ho ea ho First Past the Post (FPTP) eo litho tsa paramente li khetheloang lenaneng le le leng e le litho tse ngata tsa litho tse le ‘ngoe’ me e ne e le nako eo lenane la bakhethi le neng le hlahisoa, e leng se ileng sa lebisa ho. ho theoha ha palo ea bakhethoa.

Ho latela Africa Election Database, palo ea bakhethoa e fokotsehile ho tloha ho batho ba mashome a robong a metso e meraro ka 1980-85 ho isa ho mashome a mane a metso e meraro lekholong ka 2008.

Khaolo ea 3 ea Molao oa Motheo oa Zimbabwe e fane ka litsamaiso tse fapaneng tsa likhetho moo litho tsa Seboka sa Naha li khethoang ka tsamaiso ea FPTP le Senate, Baemeli ba Basali ba khethoa ka tsamaiso ea likamano tsa sechaba ha mopresidente a khethoa ka likhetho tse tloaelehileng ( tse hlalosang hore mokhethoa ho phatlalatsoa e le mopresidente o ne a lokela ho fumana liperesente tse mashome a mahlano le voutu e le ‘ngoe.)

Litlhoko tsa hore motho a ngolisoe le ho tšoaneleha ho ba mokhethi li ile tsa baka khoao har’a bakhethi ‘me tsa hlahisa ho se tsotelle ha bakhethi kaha bakhethi ba ne ba belaela hore lintlha tsa bona tsa botho mohlomong li ne li sebelisoa ho ba sala morao bakeng sa ho hlekefetsoa ka mor’a likhetho.